معرفی و مصاحبه ها

ادامه مصاحبه با دکتر یزدی صمدی

نخبگان كسانی هستند كه بتوانند در زمینه كار خودشان ، افراد شاخصی شوند . تبیان : لطفاً بیوگرافی خود را برای مخاطبین سایت اینترنت تبیان بفرمائید .من به سال 1316 ه . ش در قصر شیرین متولد شدم . تحصیلات ابتدایی  و متوسطه را در كرمانشاه گذراندم . سپس به تهران آمدم و در رشته ی  كشاورزی دانشگاه تهران مشغول تحصیل شدم . پس از اخذ مدرك كارشناسی ، در سال 1341 برای ادامه تحصیل از طرف دولت ( به حكم قانون شاگردان ممتاز ) عازم آمریكا شدم  و از دانشگاه كالیفرنیا مدرك كارشناسی ارشد را در رشته ی  كشاورزی گرفتم  و در سال 1346 درجه  دكتری ژنتیك  و اصلاح را از همان دانشگاه اخذ كردم . سپس به ایران بازگشتم و به عنوان استادیار اصلاح نباتات در دانشگاه تهران مشغول تحصیل شدم . پس از چند سال به دانشگاه ایلینویز آمریكا رفتم و دوره فوق دكترا را گذراندم . در سال 1358 همزمان با تدریس در دانشگاه ، معاون تحقیقاتی و آموزشی وزارت كشاورزی شدم . در سال 1362 هم به ریاست دانشگاه تهران درآمدم . عضو پیوسته فرهنگستان علوم نیز هستم . تحقیقات و مطالعاتی هم داشته ام كه نتیجه آن چند كتاب و مقاله های متعددی است كه در نشریات معتبر زراعی بین المللی و داخلی چاپ شده است .

تبیان : لطفاً درباره ی  تاریخچه اصلاح نباتات توضیحاتی بفرمائید .

اصلاح نباتات یكی از علوم قدیمی است كه قبل از كشف علم ژنتیك ، هنر محسوب  می شد . افرادی بودند كه نباتات  مختلف را بررسی می كردند و با انتخاب نمونه هایی ، آنها را از لحاظ كمّی و كیفی اصلاح می نمودند . پس از كشف اصول علم ژنتیك ، این علم ، اساس اصلاح نباتات شد ؛ از آن زمان به بعد ، اصلاح نبات به عنوان علم مورد توجه قرار گرفت . در ایران هم اصلاح نباتات سابقه ای تقریباً قدیمی دارد . از حدود هفتاد سال پیش در ایران اصلاح گیاهان مختلف شروع شد و به تدریج توسعه پیدا كرد . به طوری كه هم اكنون یكی از رشته های علمی دانشگاهی است .

تبیان : در حال حاضر عمده ترین مشكلی كه در زمینه اصلاح نباتات وجود دارد ، چیست ؟

خوشبختانه مسئله اصلاح نباتات از ابتدا مورد توجه محققین و مسئولین بوده و كارهای ارزنده ای هم در این زمینه صورت گرفته است . اگر چه كار تحقیقات اصلاح نباتات مانند سایر بخش های تحقیقاتی نیاز به توجه بیشتر دولت ، بودجه ، امكانات و نیروی انسانی مجرب تر دارد .

تبیان : لطفاً پیرامون شبكه بین المللی حفاظت ذخایر ژنتیكی توضیح بفرمائید .

بزرگترین ثروت هركشوری ، ذخایر ژنتیكی آن است . یعنی ارزش آن از ذخایر مانند طلا  و نفت هم بیشتر است . این ذخایر ژن هایی دارند كه بسیار با اهمیت اند . مثلاً اگر گیاهی مبتلا به بیماری ویروسی شود ، با جستجو در این ذخایر ژنتیكی ، نمونه ای كه ژن مقاوم به آن بیماری را داشته باشد ، پیدا می كنند و به رقم یا ارقام تجارتی به دست زارعین می دهند تا كشت كنند . به این ترتیب از وارد شدن صدمه به محصول آن گیاه جلوگیری می كنند . برای همین در دنیا ، توجه بسیاری به حفظ  و ارزیابی این ذخایر می شود . در ایران هم از قدیم این نمونه ها جمع آوری و نگهداری می شده است . ولی به طور رسمی از حدود پانزده سال پیش آنتی ژن گیاهی در مؤسسه ی اصلاح و تولید نهال و بذر وزارت كشاورزی تهیه شد .

تبیان : تغییرات ژنتیكی چگونه ایجاد می شود ؟

اساس تغییرات ژنتیكی ، جهش است . ولی عوامل مهمی وجود دارند كه این تغییرات را ایجاد می كنند ؛ از جمله " دورگ گیری"  كه بین ارقام مختلف ، باعث ایجاد تنوع ژنتیكی می شود .

تبیان : لطفاً در مورد ترانسفورماسیون یا مهندسی ژنتیكی توضیحاتی بفرمائید .

ترانسفورماسیون كه معادل فارسی آن " تراریختی " است ، به معنای ایجاد تغییر در یك موجود زنده است . اولین بار در سال 1944  سه محقق آمریكایی موفق به كشف این پدیده در باكتری ها و كشف ماده ژنتیكی شدند . سال ها بعد ، از این پدیده برای تغییر دادن وضعیت ژنتیكی گیاه و دام استفاده شد . در كشاورزی یك ژن مفید را از یك گیاه می گیرند و به گیاه مورد نظر خود منتقل می كنند كه به این عمل ، تراریختی می گویند .

تبیان : منظور از نقشه ژنتیكی چیست ؟ این نقشه چه كمكی به اصلاح نباتات می كند ؟

نقشه ژنتیكی ، ژن های مختلف یك گیاه  و جای آنها را روی كروموزوم ها  مشخص می كند. در اصلاح نباتات ما با استفاده از این نقشه ، محل ژن هایی كه كیفیت بهتری را دارند شناسایی می كنیم  و از آنها برای اصلاح یك گیاه خاص یا صفات خاص استفاده می كنیم .

منبع: سایت تبیان   http://www.tebyan.net/index.aspx?pid=2314

پژوهشي اين دانشكده با اعتقاد به نقائص و  اشتباهاتي كه در استفاده مناسب از روشهاي آماري در كشورمان وجود دارد به تازگي كتاب تجديدنظر در كاربرد روشهاي آماري در تحقيقات كشاورزي را در اختيار علاقمندان قرار داده است. اين كتاب كوچك به همراه ويرايش جديد كاربرد نرمافزار SAS،و نيزسه كتاب ديگر در همين زمينه كه در حال نگارش هستند مجموعه كاملي را جهت بهبود به كار گيري روشهاي آماري در تحقيقات كشاورزي و جايگزيني روشهاي كارآمدتر تشكيل ميدهند. در زير نظر وي درباره لزوم نگارش اين مجموعه و نيز اشتباهات متداول در تحقيقات آماري را ميخوانيد.

-------------------------------------------------------------

---------------------------------

مصاحبه با آقای دکتر مامقانی هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز :

به نقل از سایت انجمن علمی زراعت و اصلاح آن دانشگاه ... به رسم کسوت این بخش رو با گفتگویی با جناب آقای دکتر رضا مامقانی آغاز کردیم. از همکاری صمیمانه جناب آقای دکترمامقانی در تهیه این مصاحبه نهایت تشکر را می نماییم. ای مصاحبه در نشریه ی خوشه(نشریه ی اختصاصی انجمن علمی) هم به چاپ رسید.  با عرض سلام و خسته نباشید خدمت جناب آقای دکتر مامقانی: ابتدادر مورد خودتان صحبت کنید و از زندگی و تجربیات تحصیلاتتان بگویید. من دانشیار پایه 26 گروه زراعت و اصلاح نباتات دانشکده کشاورزی دانشگاه شهید چمران هستم که از فروردین 1356 در این گروه مشغول به کار بوده ام. در سال 1322 در خانواده ای روحانی در تبریز بدنیا آمدم و با عزیمت به تهران به همراه خانواده تمام تحصیلات خود را تا پایان دبیرستان در تهران گذراندم. در سال 1341 وارد دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران شدم و دوره چهارساله پیوسته ی فوق لیسانس را در سال 1345 در رشته ی عمومی کشاورزی به پایان رساندم. پس از دوره ی خدمت سربازی نزدیک به سه سال در اداره ی کل مهندسی زراعی وزارت کشاورزی به عنوان کارشناس راندمان های آبیاری مشغول به کار شدم. و در سال 1350 به کشور آمریکا عزیمت کردم و در دانشگاه اوکلاهاما مشغول به تحصیل شدم و مدارک  MS و Ph.D خود را در اصلاح نباتات از آن دانشگاه اخذ و در اسفند1355 به وطن مراجعت نمودم و از همان زمان تا کنون در این دانشگاه مشغول به کار هستم. (بقیه در ادامه مطلب) ...

--------------------------------------------------------------------- 

در كاربرد روشهاي  آماري تجديد نظر كنيد! دکتر افشین سلطانی، استاد دانشگاه گرگان:

     ما در كشورمان با روش‌هاي آماري مورد استفاده در تحقيقات كشاورزي در دنيا، فاصله زيادي داريم و در تحقيقات داخل كشور عمدتاً تجزيه‌هاي آماري به‌همان صورتي‌كه 30 تا 40 سال قبل رايج بوده است، استفاده مي‌شوند. دكتر افشين سلطاني عضو هيئت علمي دانشكده كشاورزي دانشگاه گرگان و معاون .... ( مراجعه به ادامه مطلب).. 

-------------------------------------------------- 

بيوتكنولوژي راهی به سوی تامین نیازهای متنوع پیش رو:  گفتگو با پروفسور دكتر عبدالرضا باقري استاد دانشگاه فردوسی به بهانه انتشار كتاب "بيوتكنولوژي گياهي"

دكتر عبدالرضا باقري متولد سال 1337 از يزد متخصص ژنتيك و اصلاح نباتات (گرايش بيوتكنولوژي) استاد پايه بيست و دو دانشكده كشاورزي دانشگاه فردوسي مشهد است. وي مسئوليت‌هاي اجرايي فراواني را که مرتبط با (بقیه در ادامه مطلب) ...

----------------------------------

زنده باد علف هرز! مصاحبه با دكتر اسكندر زند به تازگی کتابی با عنوان "علف‎‌کش‌‏ها و روش‌‏های کاربرد آنها" با همکاری 19 نفر از محققان علوم علف‎های هرز کشور و تدوین دکتر اسكندر زند، سيدكريم موسوي و احمد حيدري، توسط انتشارات جهاد دانشگاهی به چاپ رسيد. این کتاب در 18 فصل و به جهت... (ادامه مطلب)...

------------------------

دکتر یحیی امام:

خط خود را تغییر ندهید: 

دكتر يحيي امام از اساتيد باسابقه كشاورزي دانشگاه شيراز كه دو دوره رياست دانشكده را برعهده داشته است، در سفري به مشهد ميهمان انتشارات جهاد دانشگاهي مشهد بود و با حضور در جمع مسئولين بخشهاي مختلف انتشارات، از دغدغه هاي خود در مورد دانش كشاورزي ايران و چاپ كتب علم  در اين حوزه صحبت كر (به ادامه مطلب بروید)..

-------------------------

 مصاحبه با پروفسور افشین سلطانی استاد دانشگاه گرگان

افشين سلطاني: با مقايسه روشهاي آماري به كار رفته در مقالات بينالمللي با مقالات و ساير منابع (مثل گزارشات طرحهاي تحقيقاتي و پاياننامهها) داخل كشور متوجه دو نكته ميشويم. اول اينكه برخي از روشهاي آماري مهم و مناسب در تحقيقات كشاورزي داخل كشور استفاده نميشوند، از جمله مهمترين اين روشها يكي تجزيه رگرسيون است و ديگري روش مقايسات گروهي كه بسيار بيشتر ميتوان از آن استفاده كرد. دوم اينكه از برخي از روشهاي آماري به نحو صحيح استفاده نميشود يا در جاي خود به كار گرفته نشدهاند. اين روشها عموما آنهايي هستند كه در كاربرد آنها اختالف نظر وجود دارد(البته در داخل كشور). در كتاب "تجديدنظر دركاربرد روشهاي آماري در تحقيقات كشاورزي"، سعي كردهام با مثال و ارائه برنامههاي حل مثالها در SAS ، روشهاي فراموش شده (مثل رگرسيون) را توضيح دهم تا خوانندگان با مطالعه مطلب بتوانند در عمل به حل مثالها و مسئلههاي خود بپردازند. همچنين مواردي كه روشهاي آماري به درستي به كار نميروند را با مثال توضيح داد و با استفاده از منابع دليل استفاده نابجا، و روش درست به كارگيري آنها را توضيح دادهام. از جمله موارد مهم بحث شده در اين كتاب برآورد كرتهاي از دست رفته، استفاده نابجا از آزمونهاي مقايسه ميانگينها، استفاده اندك از تجزيه رگرسيون و روش مقايسات گروهي، استفاده گسترده و نابجا از آزمون دانكن، كم بودن درجه آزادي خطاي آزمايش، تجزيههاي پس از آنوا وقتي اثر متقابل معنيدار است، استفاده گسترده و نابجا از طرح اسپليت پلات، كاربرد نادرست طرح اسپليت پلات در زمان و عدم استفاده از ميانگينهاي كمترين توان دوم.

در 90 درصد موارد در تحقيقات كشاورزي تنها از  تجزيه واريانس و مقايسه ميانگينها استفاده ميشود، در حالي كه روش مقايسه ميانگينها براي شرايط خاص ابداع شدهاند و آن وقتي است كه تيمارها در آزمايش كيفي باشند(مثل رقمهاي مختلف يا انواع آفتكشها) و نيز داراي سازماندهي نباشد. ولي از اين روش خيلي زياد و گسترده در جاهايي استفاده ميشود كه براي آن طرح نشدهاند. استفاده اتوماتيك از اين روشها باعث ميشود كه محققان از آناليز صحيح دادههايشان منحرف شوند و زواياي مفيد و مهم در دادههايشان را درك نكنند. در مواردي كاربرد اين روشها گمراه كننده نيز هست، در صفحات 23 تا 28 كتاب دو مثال در اين رابطه آورده شده است كه به دليل طولاني بودن از ذكر آنها در اين جا خودداري ميشود.

علت عدم به كار گيري روشهاي ديگر يكي عدم شناخت كافي از روشهاي جايگزين است و ديگري سختتر بودن كاربرد روشهاي جايگزين.

در اين كتاب سعي شده است به طور مختصر اين روشها توضيح داده شود و مثالهاي متعدد و برنامههاي SAS براي تسهيل كاربرد اين روشها آورده شده است.

درباره اهميت كتاب كاربرد نرم افزار SAS  در تجزيههاي آماري و لزوم ارائه ويرايش جديد از اين كتاب بايد بگويم نرم افزار SAS مهم ترين و كاربرديترين نرمافزرا آ'اري در تمام دنياست. اين نرم افزرا بسيار قوي و مفصل است و علاوه بر تجزيههاي آماري داراي قابليتهاي فراوان ديگري هم هست كه ميتوان به قابليتهاي گرافيكي آن GIS، بانكهاي اطلاعاتي آ اشاره كرد. راهنماي كامل اين نرم افزرا بالغ بر 10 هزار صفحه است و به زبان فارسي راهنماي آسان براي اين نرم افزرا وجود ندارد. نگارش اول اين كتاب حدود 10 سال قبل مبتني بر ويرايش تحت DOS اين نرم افزرا ارايه شد كه خوشبختانه مورد توجه قرار گرفت و 3 بار چاپ شد. در طي اين 10 سال هميشه با كاربران داخلي اين نرم افزرا در تماس بوده و كاربرد آنرا در كلاسها آموزش دادهام. از سوي ديگر مداوما با منابع و قابليتهاي جديد نرمافزار سروكار داشتهام كه منجر به نگارش دوم اين كتاب گرديد. نگارش دوم مبتني بر ويرايش تحت ويندوز  نرم افزار است و در اين كتاب با مثال و بر اساس سرفصل دروس طرح آزمايشهاي كشاورزي برنامههاي SAS براي حل تك تك مثالها و مسئلهارائه شدهاند. اميدوارم نگارش جديد نيز مورد توجه قرار گيرد. در گذشته با افرادي مواجه شدهام كه در طي تحصيل در دانشگاههاي انگليس، كانادا و مالزي از اين كتاب كمك گرفتهاند.

علت اعمال تغييرات در كتاب جديد و به ويژه جايگزين كردن GLM به جاي تحليل واريانس يك طرفه و نيز افزودن شرح رويه MIXED چه بوده است؟

رويه GLM تمام قابليتهاي ANOVA را دارد به علاوه قابليتهايي كه در ANOVA موجود نيست. اما اجراي اين رويه نياز به حافظه و زمان بيشتري در كامپيوتر دارد و در گذشته كه كامپيوترها داراي سرعت و حافظه كم بودند كاربرد آن سختر بود. اما اين روزها عموم كامپيوترها از شرايط فني خوبي برخوردار هستند و به راحتي ميتوان از GLM در آنها استفاده كرد. رويه MIXED براي حل مدلهاي داراي اثرات تصادفي و ثابت، هردو طراحي شده است و داراي قابليتهايي است كه برخي از آنها حتي در GLM موجود نيست.

در هر دو كتاب فوقالذكر موضوع اصلي، حل مسائل آماري و به كارگيري عملي روشهاي آماري آنهم به طور صحيح بوده است. هدف اين بود كه با ارائه راه حلها در يك نرمافزار رايج، افراد بيشتري بتوانند در عمل از روشهاي آماري مفيد استفاده نمايند. آنچه در دروس آماري دانشگاه در حال حاضر ارائه ميشود بيشتر آشنايي با مباني روشها و حل مثالهاي ساده با ماشين حساب است و عموما فارغ التحصيلان در حل مثالهاي واقعي با حجم زياد داده، مشكل دارند.   نگارش سه كتاب ديگر با عنوانهاي "طرح آزمايشهاي كشاورزي با SAS" ، "طرح آزمايشهاي كشاورزي تكميلي با SAS" و "تجزيه رگرسيون كاربردي با SAS" را در دست دارم كه در آن مباحث تئوري و پايه با حل مثالها و تمرينها با SAS ارايه شدهاند و در آينده نزديك به اتمام خواهند رسيد.

***********************************************

ادامه مصاحبه با استاد دکتر باقری استاد دانشگاه فردوسی مشهد

سازمانهاي پژوهشي و دانشگاهي ميباشد عهده دار بوده است ولي به اذعان همكارانش او هيچگاه حتي در دوره 8 ساله رياستش بر دانشگاه فردوسي مشهد از فعاليت هاي علمي و پژوهشي غافل نشده است. از او تا کنون 54 مقاله علمی در مجلات علمی- پژوهشی و 79 مقاله در نشریات علمی ترویجی و یا كنفرانس هاي علمي داخلي و خارجي منتشر شده است. ایشان در انجمن علوم زراعت و اصلاح نباتات ايران، انجمن بيوتكنولوژي جمهوري اسلامي ايران و انجمن ژنتيك جمهوري اسلامي ايران عضويت دارد و درحال حاضر در صدد شکل دهی انجمن علمی حبوبات کشور برای ساماندهی فعالیت های مربوط به حبوبات می باشد. . از دكتر باقري كه دانش آموخته دانشگاه آدلايد استراليا مي باشد، بيش از بيست عنوان كتاب به چاپ رسيده است كه عموما در زمينه ژنتيك و اصلاح نباتات و به طور خاص اصلاح حبوبات بوده است كه مي توان از كتاب هاي اصول اصلاح نباتات، اصلاح نباتات در كشاورزي پايدار، راهنماي مسائل ژنتيك، زراعت و اصلاح نخود، زراعت و اصلاح عدس و زراعت و اصلاح لوبيا نام برد كه با همكاري اساتيد ديگر تاليف يا ترجمه شده است. ایشان وجمعی از همکارانش در 15 سال گذشته تحقیقات علمی خود را روی حبوبات متمرکز کرده اند ودرحال حاضر نیز كتاب ديگري توسط ايشان و همكارانش در رابطه با حبوبات در دست تهيه است كه منبع جامعي در اين زمينه در اختيار علاقمندان قرار خواهد داد.
كتاب "بيوتكنولوژي گياهي" تازه ترين اثري است كه از ايشان و همكاران نسرين مشتاقي و احمد شريفي از سوي انتشارات جهاددانشگاهي مشهد منتشر شده است. به همين بهانه با دكتر باقري گفتگويي انجام داديم كه در پي مي آيد.


جناب دكتر علت توجه روزافزون به حوزه بيوتكنولوژي در سال هاي اخير چه بوده است؟
بر اساس پیش بینی های انجام شده جمعیت جهان تا سال 2025 به 2/8 میلیارد نفر خواهد رسید که 83 درصد آن متعلق به کشورهای در حال توسعه و 17 درصد آن متعلق به کشورهای توسعه یافته می باشد. جمعیت بیشتر به معنی مصرف بیشتر انرژی و مصرف بیشتر انرژی، آلودگی بیشتر اتمسفر را به دنبال خواهد داشت. علاوه بر آن جمعیت بیشتر تقاضای زیاد برای منابع غذایی، بهره برداری مفرط از منابع، فرسودگی، تخریب، انهدام منابع طبیعی و کاهش تنوع زیستی را به دنبال خواهد داشت. در هر حال انتظار مي رود که جمعيت جهان تا سال 2050 به حدود 10 ميليارد نفر برسد، در حالي که رشد بخش کشاورزي بسيار کند و سالانه 8/1 درصد مي باشد. با توجه به این روند افزايش سريع جمعيت و تقاضاي بيشتر مواد غذايي، چنين برآورد شده است که تا 50 سال آينده، توليد مواد غذايي بايد به دو برابر افزايش يابد. تنها بخش کمي از اين افزايش از طريق بالا بردن سطح زير کشت و کاهش خسارت هاي بعد از برداشت ميسر مي شود و بنظر مي رسد روش هاي کلاسيک موجود نتوانند چنين هدفي را تامين نمايند. بدين ترتيب اميد به فناوری هاي جديد نظير فناوری زیستی (بیوتکنو لوژی) در جهت تامين غذاي جمعيت رو به رشد در حال افزايش است. در واقع بیوتکنو لوژی یکی از سه فناوري است که در دنيا بسيار مورد توجه قرار گرفته است و در ايران هم در برنامه ريزي هاي كلان كشور (برنامه های سوم و چهارم توسعه) بر اساس ضرورت اين سه فناوري مورد تاکید قرار گرفته است. دو فناوری دیگر عبارتند از فناوري IT و ریزفناوری یا نانوتكنولوژي.

در مورد آموزش اين رشته در دانشگاهها چه كارهايي انجام شده است؟
در بعد آموزش عالي، توسعه اين رشته ها در دانشگاهها مورد توجه قرار گرفته است ولذا شما ملاحظه می کنید طی ده سال گذشته این رشته ها در اکثر دانشگاههای بزرگ کشورتا مقاطع دکتری راه اندازی شده و یا در حال راه اندازی است . در دانشگاه فردوسي مشهد هم دوره فوق ليسانس از سال 76 و دوره دكتري آن در سال82 در بخش كشاورزي داير شده است و در ساير گروه های آموزشی هم در حال راه اندازي است. در سطح كشور هم اين رشته ها دارد توسعه پيدا مي كند. در کنار توسعه این رشته ها در مقاطع تحصیلات تکمیلی طبيعتا بايد تغييراتي هم در دوره های كارشناسي صورت می گرفت تا دانشجويان براي دوره هاي بالاتر آماده شوند.این کار هم کم وبیش انجام شده است. به عنوان نمونه از چند سال پيش در دوره كارشناسي کشاورزی دانشگاه فردوسي و ديگر دانشگاههاي ديگر كشور درسي بنام بيوتكنولوژي گياهي به ارزش دو واحد گنجانده شده كه هدف از ارائه آن آشنا کردن دانشجويان با اصول و مبانی اين رشته است تا در صورت علاقمند شدن به تحصیل در این رشته ها زمینه های لازم در آنها فراهم شده باشد.
كتاب بيوتكنولوژي گياهي براي چه مخاطباني نوشته شده است؟
اين كتاب براي دانشجويان مقطع كارشناسي رشته هاي كشاورزي تهيه شده و مبناي كار ما براي تدوين آن سرفصل درس بيوتكنولوژي گياهي بوده است. البته مطالب اين كتاب پایهای است ولذا میتواند برای سایر رشتههای مرتبط با علوم زیستی و از جمله زیست شناسی مورد استفاده قرار گیرد. این کتاب بر مبناي سرفصل مصوب این درس در شش فصل تنظیم شده است. در ابتدا مطالبی در مورد تاريخچه، اهمیت وتقسيم بنديهاي مختلف و تعاريف مربوطه آمده و در فصلهای بعد تكنيكهاي مورد نياز مورد بحث قرار گرفته است. از جمله كشت بافتهاي گياهي، همسان سازي ژنها، انواع نشانگرهای مولکولی و يك فصل هم راجع به انتقال ژن و نقش آن در اصلاح نباتات صحبت شده است. مباحثی نظیر توليد گياهان مقاوم به تنشهاي زيستي و غيرزيستي و توليد گياهان تراريخته برای تولید تركيبات غذايي و دارويي از جمله مطالب مورد توجه در این کتاب است. فصل آخر كتاب هم به مباحثي كه امروزه در سطح جهانی از منظر زيست محيطي و اخلاقي مطرح است- از قبيل خطراتي كه اين گياهان ممكن است براي سلامتي داشته باشند و مباحث ايمني زيستي و ارزيابي خطر و نگرش هاي اجتماعي- پرداخته شده است.

موقعيت بيوتكنولوژي در جهان را چگونه ارزيابي ميكنيد؟
با رجوع به گذشته نه چندان دور در می یابیم که توتون مقاوم به آنتي بيوتيک، اولين گياه تراريخته اي است که در سال 1983 بدست ﺁمد. پس از آن طی یک دهه گياهان تراريخته مقاوم به علف کش، مقاوم به ويروس و ﺁفات، گياهان با تاخير در رسيدگي، گياهان نرعقيم و گياهان با خصوصيات جديد شيميايي بوجود ﺁمدند. پيشرفت علم مهندسي ﮊنتيک گياهان به گونه اي بوده است که در سال 1996 تقريبا 3 ميليون هکتار از اراضي زراعي جهان خصوصا در ﺁمريکاي شمالي زير کشت گياهان تراريخته بوده است.
رغبت بشر به گياهان تراريخته به گونه اي بوده که پس از 2 سال، 34 ميليون هکتار از اراضي جهان در ﺁمريکاي شمالي، ﺁرژانتين، چين و ﺁفريقاي جنوبي زير کشت گياهان تراريخته رفته است. رشد سطح زير کشت گياهان تراريخته در اين دو سال حدود 12 برابر افزايش نشان داده است. در سال 1998 ﺁرژانتين با داشتن 4 ميليون هکتار سوياي مقاوم به علف کش مهمترين کشور در کشت گياهان تراريخته بوده است. عمده گياهان تراريخته اي که در سال 1998 در چندين کشور توسعه یافته کشت مي شده اند
شامل 4/4 ميليون هکتار ذرت تراريخته مقاوم به ﺁفت، 5 ميليون هکتار سوياي تراريخته مقاوم به علف کش و 6/1 ميليون هکتار کلزاي تراريخته بوده است. پس از آن پنبه مقاوم به آفت غوزه خوار نيز به صورت تجاري در چندين کشور در سطح وسيع کشت شده است. مقبوليت محصولات تراريخته به گونه اي بوده است که سطح زير کشت اين گياهان از 7/1 ميليون هکتار در سال 1996 به بيش از 90 ميليون هکتار در سال 2005 رسيده است و کشورهاي پيشرفته بيشترين سهم زير کشت و سرمايه گذاري در اين بخش را به خود اختصاص داده اند.

در سال 1996 اولين محصولات بيوتكنولوژي در ايالات متحده وارد بازار شد و بعد از آن محصولات تراريختي نظير ذرت، سويا و پنبه در سال 2004 به ترتيب حدود 46، 86 و 76 درصد از كل سطح زير كشت اين محصولات زراعي را در آمريكا تشكيل ميدادند. توليد تجاري واريتههاي زراعي بيوتكنولوژي عمدتا محدود به چهار گياه مهم ذرت، سويا، پنبه و كلزاست و بيشتر در پنج كشور ايالات متحده، آرژانتين، كانادا، برزيل و چين كشت ميشوند. ارزش بازار جهاني محصولات بيوتكنولوژي در سال 2004 حدود 44 ميليارد دلار تخمين زده شده است. 8 كشور ديگر نيز علاوه بر 5 كشور اصلي داراي توليد تجاري فرآورده هاي بيوتكنولوژي ميباشند كه شامل آفريقاي جنوبي، مكزيك، استراليا، هندوستان، روماني، اسپانيا، فيليپين و اروگوئه هستند. فعاليتهاي تحقيقاتي و توسعهاي در بخش بيوتكنولوژي شامل آزمايشات مزرعهاي، گلخانهاي و آزمايشگاهي است كه در 63 كشور جهان در حال انجام است. در سال هاي اخير سطح زير كشت گیاهان تراریخت بالغ بر 100 ميليون هكتار شده است.
روند فعلي بيوتكنولوژي گياهي مؤيد اين است كه سطح زير كشت و ارزش محصولات بيوتكنولوژي در حال افزايش است و روز به روز بازارهاي جديدي خصوصا در كشورهاي در حال توسعه ايجاد ميشود. تا كنون حدود 70 محصول بيوتكنولوژي در ايالات متحده به صورت تجاری درآمده اند كه داراي ويژگي هاي مفيدي ميباشند.


وضعيت اين تكنولوژي در كشورهاي در حال توسعه چگونه است؟
از نظر استفاده از بيوتكنولوژي در كشورهاي در حال توسعه نظرات متضادي وجود دارد. برخي معتقدند بيوتكنولوژي به هيچ طريقي براي كشورهاي در حال توسعه مفيد نيست ولي عده زيادي اعتقاد دارند بيوتكنولوژي در توسعه كشورهاي فقير بسيار موثر است. البته در حال حاضر قدرت بيوتكنولوژي تنها در چند كشور محدود متمركز شده است و در ساير كشورها اين علم هنوز در مراحل تحقيقاتي و شروع مرحله تجاري باقيمانده است. دوازده كشور در ناحيه اقيانوس آرام و آسيا در برخي جنبه هاي بيوتكنولوژي پيشرفتهايي حاصل كرده اند. استراليا، هندوستان، چين، مالزي و پاكستان در اين زمينه نسبت به سايرين پيشتاز هستند. . در هر حال امروزه کشورهاي در حال توسعه نظير برخي کشورهاي ﺁسيايي، در حال توسعه صنعت بيوتکنولوژي مي باشند تا درﺁمد اقتصادي خود را افزايش داده و مشکل نياز غذايي جمعیت خود را مرتفع نمايند.

در ايران به نظر شما در چه مرحلهاي قرار داريم؟ آيا در ايران اين كار انجام شده و نيروي متخصص كافي براي پشتيباني اين تكنولوژي وجود دارد؟
موقعيت جغرافيايي و شرايط اقليمي ايران به گونهاي است كه در يك منطقه خشك و نيمه خشك كره زمين قرار گرفته است. کشور ما در مقایسه با برخی از کشورها از نظر منابع آبي و زمين هاي كشاورزي غني نيست و به سختي ميتوان احتياجات غذايي جمعيت رو به رشد را تامين كرد. مصاحبههاي مسئولان اجرايي و از جمله وزراي محترم كشاورزي و بازرگاني و آمارهاي منتشر شده بيانگر آن است كه سالانه به طور متوسط 2/1 تا 5/1 ميليارد دلار محصولات كشاورزي به كشور وارد شده است. در زمينه اقلام دارويي و بهداشتي نيز همه ساله مقادير قابل توجهي ارز براي خريد اين مواد از كشور خارج مي شود.
از آنجا یی که بيوتكنولوژي پديده اي علمي است كه ميتواند به صورت بالقوه در طيف وسيعي از فرآيندها يا محصولات مختلف به كار گرفته شود لذا ايجاد، توسعه و بومي كردن علوم پايه در رشتههاي مختلف بيوتكنولوژي در ايران از يك سو موجب گسترش و رشد اين فناوري در كشور ميشود و از سوي ديگر با ايجاد تحرك در ساير رشتههاي علمي و ديگر فناوريها، بر رشد علمي، بستر های لازم
برای تولیدات مورد نیاز و همچنین ارتقاي مهارت هاي نيروي انساي در جامعه ميانجامد. طبق اطلاعات موجود، ایران با در اختیار داشتن 1400 نیروی محقق در دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی وضعیت مستعدی از نظر نيروي انساني دارد. در همين ارتباط حدود 46 دانشگاه يا مركز تحقيقاتي و انستيتو در ايران وجود دارند كه به نوعي فعاليت هاي مرتبط با بيوتكنولوژي را انجام ميدهند. از اين تعداد حدود 19 مركز تحقيقاتي آن وابسته به كشاورزي و منابع طبيعي است كه عمدتا بر اساس سرمايه هاي دولتي حمايت ميشوند.
خوشبختانه سند ملي زيست فناوري نیز كه نتيجه تلاش بيش از 200 نفر صاحبنظر و متخصص در رشتههاي مختلف اين فناوري است، در سال 83 به تصويب هيات دولت رسيده است. بر اساس اين سند، شوراي عالي زيست فناوري به رياست رئيس جمهور و به منظور؛ 1) تعيين سياست ها و راهبردهاي اجرايي، ترويجي، تحقيقاتي و منابع انساني، 2) هدفگذاري و تعيين خطوط كلي زيست فناوري، 3) بررسي و تصويب ساختار نظام مديريت زيست فناوري كشور و 4) نظارت بر پيشرفت برنامههاي اجرايي سند ملي زيست فناوري، تشكيل شده است. در سند فوق اهداف كلان كشور در سه مورد كوتاه مدت(تا پايان سال 1385)، ميان مدت (تا پايان برنامه چهارم توسعه1390-1385) و بلند مدت (تا پايان برنامه پنجم توسعه 1395-1390) تهيه و تنظيم شده است. اهداف كوتاه مدت مورد اشاره در سند شامل موارد زير است: سازماندهي نظام مديريت زيست فناوري كشور؛ بستر سازي و ظرفيت سازي براي ايجاد، انتقال و توسعه فرآيندهاي توليد فرآوردههاي زيستي و ورود به بازارهاي جهاني با اولويت كشورهاي منطقه و اسلامي؛ تكميل پروژههاي نيمه تمام زيست فناوري؛ توسعه شبكه ملي آزمايشگاه هاي تحقيقات زيست فناوري، ارتقاي سطح آموزش و پژوهش و تربيت نيروي انساني مورد نياز؛ بكارگيري دانش فناوري زيستي گياهي مورد نياز براي افزايش و بهبود كيفيت توليد محصولات راهبردي نظير گندم، برنج، دانه هاي روغني، چغندر قند و گياهان علوفه اي و دارويي؛ توليد فرآوردههاي تشخيصي و درماني و بهبود كيفي و كمي غذاي دام؛ بكارگيري روش هاي زيست فناوري پزشكي در پيشگيري، تشخيص و درمان بيماري ها؛ دستيابي به استانداردهاي جهاني در زمينه تضمين كيفيت، استفاده از زيست فناوري براي حفظ تنوع زيستي و ذخائر ژنتيكي و پاكسازي محيط زيست؛ توسعه زيست فناوري در بخش صنعت و معدن؛ تشويق سرمايه گذاري بخش خصوصي، دستيابي به دانش ارزيابي خطرات زيست فناوري.
بودجه پيشنهادي براي تحقق اهداف اين سند در بخش آموزش در كوتاه مدت 6/145 ميليارد ريال، ميان مدت 2070 ميليارد ريال و در بلند مدت 7960 ميليارد ريال در نظر گرفته شده است. در بخش پژوهش نيز در كوتاه مدت 480 ميليارد ريال، ميان مدت 1920 ميليارد ريال و بلند مدت 8000 ميليارد ريال تعيين گرديده است و در بخش توليدي نيز به ترتيب در كوتاه مدت 600 ميليارد ريال، در ميان مدت 3360 ميليارد ريال و در بلند مدت 7500 ميليارد ريال مقرر گرديده است.
متاسفانه به دليل كم توجهی به موضوع، برخي از اين موارد تا كنون محقق نشده است و ما نسبت به
برنامه عقب هستیم ولی انتظار می رود با توجه به موارد ذکر شده در قانون برنامه چهارم و تصويب اين سند در دولت، توجه بیشتری به این مقوله بسیار مهم برای آینده کشور توجه بیشتری مبذول و اعتبارات فوق در طول برنامه ها تخصيص يابد تا بتوان به اهداف پيش بيني شده در سند دست يافت.

در زمينه توليد غذاي بيشتر و آسانتر با بهرهگيري از بيوتكنولوژي چه اهدافي دنبال ميشود؟
به كمك بيوتكنولوژي ميتوان ضمن ايجاد مقاومت به عواملي كه باعث كاهش عملكرد ميشوند نظير تنش هاي زيستي و غيرزيستي و علف هاي هرز، روش هايي را براي بهبود راندمان گياهي جهت توليد غذاي بيشتر يا توليد همان مقدار غذا با نهاده كمتر پيدا كرد و توانايي گياهان براي رشد در خاك هاي فقير، شور و سمي را بهبود بخشيد. اگرچه برخی از همين استراتژي ها از طريق اصلاح نباتات متداول و استفاده از مواد شيميايي نیز امكان پذير است ولي اكثر دانشمندان بر این باورند كه بيوتكنولوژي هزينههاي اين مواد را براي كشاورزان و دولت در مقايسه با روش هاي كلاسيك كاهش ميدهد.
از نظر کلی عرصه هاي كاري بيوتكنولوژي گياهي را ميتوان در
دو بخش اصلي و كلي تحت عناوین بيوتكنولوژي غيرتراريخت و تراريخت تقسيم بندي نمود. اول بيوتكنولوژي غيرتراريخت (non-GM)، كه در اين مورد ميتوان از بيولوژي سلولي، ماركرهاي مولكولي، كيت هاي تشخيصي و فرآورده هاي ميكروبي نام برد. در بخش بيوتكنولوژي تراريخت (GM) مواردی نظیر توليد واريتههاي تراريخت مقاوم به عوامل بيماري زا، آفات، علف كشها و تنش هاي غيرزيستي مد نظر می باشد.

تفاوت روش هاي اصلاحي متداول با روش هاي بكارگرفته شده در بيوتكنولوژي چيست و هر كدام چه مزايايي دارند؟
عليرغم نقش اصلاح نباتات در جريان انقلاب سبز، تلاش هاي انجام شده براي تامين امنيت غذايي ميليون ها انسان گرسنه با موفقيت کامل همراه نبوده است. محدوديت هاي ژنتيكي در گذشته به علت در اختيار بودن منابع ژنتيكي كارآمد، بهبود ژنتيكي از راندمان بالايي برخوردار بود اما در حال حاضر به علت فقدان ژن هاي طبيعي مناسب كه بتوان آنها را از طريق تلاقيهاي ژنتيكي منتقل كرد، اصلاح ژنتيكي ارقام با استفاده از روش هاي اصلاحي كلاسيك بسيار آهسته و متناسب با تقاضاي مورد نياز نيست و به نظر ميرسد تامين كمي و كيفي غذا و همچنين توليد فرآوردههاي گياهي جديد با اتكاي صرف به روش هاي كشاروزي كلاسيك رايج امكان پذير نميباشد. چنین به نظر می رسد که بقاي بشر وابسته به افزايش توليدات كشاورزي و افزايش توليدات كشاورزي در گروِ تلفيقي از روشهاي كلاسيك معمول و روشهاي مدرن است. براي مثال انقلاب سبز كه منجر به افزايش توليد گندم به حدود 10 برابر در هندوستان و تعداد ديگري از كشورها در جنوب شرقي آسيا گرديد، سبب شد كه بتوان با آن توليدات تا سه برابر جمعيت را تغذيه كرد. معذلك اين انقلاب به نهايت ظرفيت خود منجر شد و امروزه به روش هاي ديگري براي بهبود توليدات گياهي نياز است. در حال حاضر اميد ميرود تلفيقي از روش هاي اصلاحي كلاسيك با بيوتكنولوژي بتواند ما را به انقلاب هميشه سبز رهنمون سازد.
بهبود پتانسيل توليدات گياهي و حيواني و استفاده مناسب از آنها به مقدار زيادي به استفاده از روش هاي جديد ماركرهاي مولكولي و بيوتكنولوژي
DNA دارد. اين تكنيك ها شرايط را براي گزينش ژنوتيپهاي موفق، ايزوله كردن و كلونينگ خصوصيات مفيد و مناسب و موجودات تراريخته با اهميت در كشاورزي را فراهم مي كنند.

آيا سرمايه گذاري در اين زمينه با در نظر گرفتن اينكه ايران كشور مستعدي براي كشاورزي نيست مقرون به صرفه مي باشد يا خير؟
قطعا توليد گياهان تراريخته مقاوم به آفات و بيماري ها در بعضي از محصولات مهم براي ما هم بسيار ضروري است و حتما اقتصادي هم هست چراكه هزينههاي تحميل شده بر كشاورزي را كاهش داده و ميزان مصرف آفت كش ها و یا قارچ کش هاي شيميايي را در مقايسه با زراعت سنتي پايين مي آورد و بازده محصول را چند برابر مي كند. ضمن اينكه هرچه انجام فعاليت در اين زمينه را به تاخير بيندازيم فاصله خود را با كشورهاي پيشرو در اين زمينه افزايش داده ايم و در آينده بيشتر خود را نيازمند آنها جهت تهيه بذر و ساير اقلام كرده ايم.
به نظر شما چه مانعي براي تسهيل اين روند در كشور وجود دارد؟
در ايران هم فناوري و هم متخصص براي انجام تحقيق در زمينه بيوتكنولوژي، در دانشگاه و مراكز پژوهشي وجود دارد و برخی تحقيقات به مرحله عملياتي شدن نیز رسيدهاند. اولين گياه تراريختهاي كه در ايران توليد شده است گياه برنج مقاوم به كرم ساقه خوار است. اما پیچیدگی هاي اداري و اختلاف دیدگاهها باعث شده است تا كنون به بهره برداري نرسد. به نظرمی رسد ابتدا بايد این موانع را هر چه سریعتر رفع کرد وگرنه تلاش های محققان راه به جایی نخواهد برد.

منبع: 

www.jdmpress.com

--------------------------------------------------------

ادامه مصاحبه با دکتر اسکندر زند:

 

 

 

 

 

 

 

‌به تازگی کتابی با عنوان "علف‎‌کش‌‏ها و روش‌‏های کاربرد آنها" با همکاری 19 نفر از محققان علوم علف‎های هرز کشور و تدوین دکتر اسكندر زند، سيدكريم موسوي و احمد حيدري، توسط انتشارات جهاد دانشگاهی به چاپ رسيد. این کتاب در 18 فصل و به جهت برطرف کردن نیاز به منبع جامعی به زیان فارسی در این حوزه تهیه شده است. پیش از این کتاب "راهنمای علف‎‌ش‏های ثبت شده در ایران" نوشته اسکندر زند، محمدعلی باغستانی، محمد بیطرفان و پرویزشیمی در این مرکز به چاپ رسید و کتاب دیگری نیز با عنوان "راهنماي مدیریت علف‎های هرز" با ترجمه دكتر زند و همكارانش در دست چاپ می‎باشد. دکتر اسکندر زند محقق علف‎‎های هرز  و پژوهشيار مؤسسه تحقيقات گياه پزشكي كشور در گفتگویی به تشریح لزوم چاپ کتاب‎هاي مذكور پرداخت.

وی با اظهار اینکه در ایران ما سم زیاد مصرف نمی‎‌کنیم، بد مصرف می‏‏‏‌کنیم، ضمن مقایسه میزان مصرف سم در ایران با میانگین آن در دنیا گفت: �سالانه در دنيا 3 ميليارد ليتر يا كيلوگرم سم مصرف مي‌شود، به عبارتي به ازاي هر هكتار 8/0 ليتر سم وارد طبیعت مي‌شود. در ايران به ازاي هر هكتار زمين زراعي حدود 7/0 ليتر سم مصرف مي‌شود. آخرين آمار موجود نشان دهنده مصرف سالانه حدود 24 ميليون ليتر سم در ايران است. از اين مقدار، حدود 12 ميليون ليتر علف‌كش‎ها هستند. سهم علف‏كش‏ها به چيزي بيش از 50 درصد مي‎رسد، در بعضي كشورها اين مقدار به 80 درصد هم مي‎رسد.�

او افزود: �اگر ملاحظه كنيد مي‌بينيد كه در دنيا همين مقدار سم مصرف مي‌شود. مثلا در برخي كشورهاي مشابه ما از اين مقدار هم بيشتر مصرف مي‎شود. بنابراين به اعتقاد بنده ما در كشورمان سم زياد مصرف نمي‎‌كنيم، بد مصرف مي‎كنيم. علت آن هم عمدتا برمي‎گردد به كم اطلاعي كشاورزان از انواع سم، پايين بودن تكنولوژي مصرف سم، اطلاع كم كارشناسان از به‌جا مصرف كردن سم و ...

ما در بعضي جاها خيلي زياد مصرف مي‎‌كنيم كه نبايد مصرف شود و در بعضي جاهاي ديگر كه مي‎‌توانيم مصرف كنيم، مصرفمان كم است.
نمونه‌‎ایی از بد مصرف کردن سموم این است که در بعضی از محصولاتمان که به صورت تازه مصرف می‎شوند مانند خیار، خربزه و گوجه فرنگی، نباید سم زیادی به کار رود که متاسفانه مصرف ما بالاتر از حد مطلوب است. در بعضی مناطق آنقدر مقدار سم بکار گرفته شده بالاست که علف‏‎های هرز به علف‌‎کش‎ها مقاوم شده‌‎اند و با مقادیر قبلی، از بین نمی‎‌روند و در نتیجه برای از بین بردن آنها کشاورزان بر مقدار سم می‏افزایند و این یعنی به ‏هم ریختن محیط زیست و واردکردن میزان زیادی از مواد شیمیایی سمی در خاک و آب و محصولات غذایی تولید شده. در مناطق شمالی ایران این سموم از طریق زه شویی وارد آب رودخانه‏ ها می‎شوند.�

دکتر زند همچنین خاطرنشان کرد: �سطح اطلاعات جامعه دانشگاهي ما هم از علف‌كش‎ها كم است، علت این امر اين است كه بحث علف‌كش‏ها از مباحثي نظير آفت‌كش‏ها جديدتر است و حتي اطلاعات مكتوب ما، چه كتاب و چه مقاله بسيار ناچيز است و با توجه به اینکه دانشگاهيان اطلاعات و آموزش‎هاي لازم را براي كارشناسان و كشاورزان فراهم مي‎كنند، در این حوزه كه خود آنها منابع كافي در اختيار ندارند طبيعي است كه افراد غير دانشگاهي نيز از اين مباحث بي‎اطلاع باشند.�
او ادامه داد: �علف‏‌کش‏ها شمشیر دو لبه‎اند یعنی یک وجه خوب دارند و یک وجه بد. در دنیا مصرف علف‎‌کش‎ها از اوایل 1950 شروع شده تا الان، در طی این مدت سبب افزایش محصولات کشاورزی شدند، امنیت غذایی را به بار آوردند، جلوی بسیاری از قحطی‎‌ها گرفته شد. ولی از طرفی معایبی هم دارند از جمله اثراتشان روی انسان، اثرشان بر مقاوم شدن علف‏های هرز و .... این ما هستیم که باید بتوانیم از محاسن یک تکنولوژی بهره ببریم و معایبش را کاهش دهیم. در کشور ما باید با کم کردن مصرف آنها و بکارگیری روش‌های جایگزین، از محاسن آن بهره ببریم. سابقه مصرف سموم آف‎کش در کشورمان به بیش از 40 سال می‎رسد ولی نگرش جدید به علف‏های هرز نگرش نسبتا جوانی است. از منظر دیدگاه‎های جدید علف‎های هرز را نباید از بین برد بلکه باید آنها را مدیریت نمود تا از پی‎آمدهای منفی آنها کاسته شود. ابزار اصلی در مقوله مدیریت، شناخت است و برای پیداکردن شناخت نسبت به علف هرز، اقلیم آنها و روش‏های مختلف مقابله با آنها، باید از دستاوردهای علم جدید بهره گرفت. معمولا خساراتي كه توسط حشرات و انواع بيماريها به محصولات زراعی وارد می‎شود ملموس و قابل رویت است، اما علف‎های هرز مزرعه را حتي قشنگ‎تر مي‎كند و مانند بيماريها و حشرات در کوتاه مدت خسارات قابل مشاهده‎‌ایی ندارند، سالها طول مي‌كشد تا نتیجه ازدیاد علف‎های هرز در مزرعه آشکار شود. علي‎رغم مقدار زياد سمي كه در دنيا مصرف مي‎شود حدود 40 درصد خسارات محصولات كشاورزي به دليل علف‎هاي هرز مي‎باشد.�
این محقق علف‎های هرز درباه اهمیت مصرف صحیح علف‎کش‎ها جهت حفاظت از محیط زیست گفت: � رشته تحصیلی‎ من اکولوژی بود و از اکولوژی وارد حوزه علف‎کش شدم چون معتقدم با وجود اینکه هشدار دادن در زمینه صدمات وارده به زمین و آگاه کردن مردم مفید است، اما اگر بخواهم به صورت عملیاتی به حفاظت از محیط زیست خدمت کنم بهتر است که یک تخصص نزدیکتر را انتخاب کنم و اگر موفق شوم چند درصد از مصرف علف‎کش‎ها بکاهم خدمت بزرگی به محیط زیست کشور انجام داده‎ام. به همین دلیل اثرات زیست محیطی علف‎کش‎ها را مورد بررسی قرار دادم و در مورد آنها کتاب نوشتم.�
دکتر زند افزود: �مدیریت علفهای هرز به منظور مبارزه بیولوژیکی با علفهای هرز انجام می‎شود که این کار در راستای رسیدن به توسعه پایدار انجام می‎گیرد. ما قبلا هدفمان این بود که علفهای هرز را ریشه کن کنیم، اما موفق نشدیم و سپس به مهار آنها روی آوردیم که این کار نیز موفقیت‏آمیز نبود، در حال حاضر هدف را مدیریت آنها قرار داده‏اند. برای این کار باید انواع روش‎های مهار علف‏های هرز را در کنار روش‏های مدیریت آنها تلفیق کنیم تا علف هرز در عین حال که وجود دارد به مزارع ما صدمه نزند. دو روش بیولوژیک و شیمیایی برای کنترل علف‏های هرز وجود دارد که در دنیا 90 درصد تاکید بر روش‏های شیمیایی بوده است، اما گرایش جدیدی در حال رشد است که علف‏های هرز را با استفاده کمتر از مواد شیمیایی و با استفاده از روش‏های بیولوژیکی مهار کنیم، ضمن اینکه از ورود مواد شیمیایی به محیط زیست و عوارض ناشی از این عمل جلوگیری می‎شود، تنوع زیستی علف‎های هرز نیز حفظ شود. مدیریت علف‏های هرز ضمن اینکه مزیت‏های تمام روش‎های قبل را داراست، در درازمدت پایدارتر است و عواقبش برای محیط زیست کمتر می‏باشد.
با مصرف بی رویه علف‎کش‎ها در طول این سالها 190 گونه علف را به علف‌کش‏ها مقاوم کرده‌‎ایم، به همین دلیل بشر به روش‎های بیولوژیک روی آورده. یک دهه است که در دنیا علف کشی با وعده عملکرد جدید به بازار نمی‎آید و همین علف کشهای موجود را در یک سیستم مدیریتی صحیح به نحوی به کار می‎گیرند که بالاترین کارایی را داشته باشد. همین علف کشها به صورت مخلوط درمی‎‌آیند تا کارایی‎شان افزایش یابد، چراکه خسارت آنها به محیط کمتر و تاثیرشان بر گیاهان مقاوم شده بیشتر است.�

وی در ارتباط با پیامدهای اکولوژیکی استفاده از علف کشها گفت: �از جمله معایب استفاده از علف‎‌کشها می‎توان به کاهش تنوع زیستی، ورود مواد شیمیایی مضر به آب و خاک، از دست رفتن منابع طبیعی و سود بیشتر برای صاحبان فن آوری‎های مربوط به علف‏‌کشها نام برد. اما با مدیریت علفهای هرز می‏توان رشد علف‌هایی را که با استفاده از روشهای رایج خوب کنترل نمی‎شوند، کنترل نمود. علفکش‌هایی که به گونه‌‎ایی صحیح انتخاب شده باشند به خود گیاه اصلی صدمه نمی‌‎زنند و فرسایش خاک را کمتر می‎‌کنند، افزایش امنیت غذایی از مهمترین دستاوردهای این روش جدید است ضمن اینکه سلامت مواد غذایی تولید شده نیز حفظ خواهد شد.

او در خصوص کتاب‏ "راهنمای مدیریت علف‎های هرز" که در انتشارات جهاد دانشگاهی در دست چاپ می‌‎یاشد گفت: این کتاب که در آن این ایده پرورانده شده است که علف‌هرز نيز بخشي از سيستم زراعي است و بايد آن را در سيستم طبيعي مديريت كرد، ده بار در دنیا تجدید چاپ شده و ما برای اولین بار آنرا ترجمه کردیم و برای چاپ آن اقدام کردیم. مدیریت علف هرز یعنی آنرا بشناسیم و با آن کنار بیاییم. همچنین دو کتاب "علف کشهای ثبت شده در ایران" -که پیش از این منتشر شده است- و کتاب "علف‌‎کش‎ها و روش‌‎های کاربرد آنها" در راستای یک هدف تهیه شده‎اند و مکمل کننده هم هستند در آن کتاب ما علف‌‎کش‎ها را معرفی کردیم و در این کتاب روش‎های بهینه استفاده از آنها را آموزش دادیم. این کتاب برای استفاده دانشگاهیان و نیز مروجان کشاورزی نوشته شده است. کتاب علف‏کش‏ها و کاربرد آنها قرار است خلاء موجود در کشور را پرکند چرا که هیچ کتابی درباره روش کاربرد علف کشها وجود ندارد و بر اساس سرفصل درسی با همین نام نوشته شده است.�

--------

ادامه گفتگو با یحیی امام:


دكتر يحيي امام از اساتيد باسابقه كشاورزي دانشگاه شيراز كه دو دوره رياست دانشكده را برعهده داشته است، در سفري به مشهد ميهمان انتشارات جهاد دانشگاهي مشهد بود و با حضور در جمع مسئولين بخشهاي مختلف انتشارات، از دغدغه هاي خود در مورد دانش كشاورزي ايران و چاپ كتب علم  در اين حوزه صحبت كرد.

 

دكتر امام در بحث تحقيقات كاربردي و پايه بر اين نظر است که پژوهش‎های پایه اساس پیشبرد علم در هر رشته است، هرچند ممکن است نتایج آنی حاصل از این پژوهش‎ها در کوتاه مدت قابلیت کاربرد در مزارع کشاورزان نداشته باشد ، لیکن در نهایت این دانش تولید شده راه خود را به مزارع کشاورزان خواهد گشود. اغلب پژوهش های ما در حوزه کشاورزی جنبه کاربردی دارند، لیکن نباید به طور کلی نگران برخی عناوین پژوهش های پایان نامه ای که ممکن است جنبه کاربردی آنی نداشته باشند ، باشیم، زیرا یکی از اهداف انجام این پایان نامه ها آموختن روش صحیح انجام پژوهشهای اصیل است

 

وي در بحث ازدیاد ظرفیت پذیرش دانشجو در دوره های تکمیلی ضمن ابراز نگرانی از افت احتمالی سطح علمی گفت: «در حال حاضر جمع کثیری از جوانان علاقمند ما در دانشگاههای خارج از کشور مقاطع تکمیلی را می گذرانند که برخی از آن دانشگاهها از سطح علمی پایین تری نسبت به دانشگاههای کیفی داخل ( نظیر دانشگاه شیراز) برخوردارند. اما با واردشدن آكادمي هاي ما در تحقيقات محض و بسيار تازه و افزايش ظرفيت تحصيلات تكميلي، دانشجويان در همينجا به تحصيلات خود ادامه داده و در كشور خودشان منبع فايده خواهند شد.»

 

دكتر امام در بخش دیگری از صحبتهای خود درباره شاخه هاي جديد دانش كشاورزي اظهار داشت: «کشاورزی دقیق (Precision Agriculture)موضوعي جديد در كشاورزي و گرايشي بین رشته ای است که آینده درخشانی در ایران خواهد داشت. این حوزه متخصصان رشته های مختلف کشاورزی اعم از خاک، آب، زراعت ، ماشین ها و ....را حول یک محور گرد می آورد. بحث بیوانفورماتیک نیز در تجزیه و تحلیل وسیع داده های متنوع کشاورزی و استفاده از آنها در تسری یافته های پژوهشی از نقاط مختلف جهان ازجمله مباحث مفید و قابل توجه در علم کشاورزی است. رشته فیزیولوژی گیاهی نيز که با تعداد محدودی گونه های گیاهی سرو کار دارد در حال تخصصی تر شدن است بدین معنی که سطوح مطالعه از سطح کانوپی (سایه انداز گیاهی) به تک بوته، و از آنجا به سطح اندام های گیاهی ، سلولی و زیر سلولی در حال ریز شدن است و شاید به همین دلیل ما ناگزیر از ایجاد گرایش های تخصصی در مقاطع تکمیلی هستیم.»

او همچنين درباره نحوه عملكرد انتشارات جهاد دانشگاهي مشهد در زمينه چاپ كتب مورد نياز حوزه هاي كشاورزي و محيط زيست اظهار داشت: «به نظر اينجانب  اگر انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد چاپ کتاب های سبز را همجنان در دستور خود داشته باشد، در بلند مدت به نتایج بسیار خوبی خواهد رسید. از اختصاصات كشورهاي در حال توسعه اين است كه با فاصله زماني كوتاه و مكررا مواضع خود و طرح و برنامه هاي خود را تغيير مي دهند. اين از مصاديق كشورهايي است كه هنوز راه خود را پيدا نكرده و از اين شاخه به آن شاخه مي روند و ثبات روش ندارند. در حالي كه برخي روش ها در بلندمدت نتايج مفيد خود را آشكار مي كنند. در واقع يكي از اركان توسعه ثبات روش است، بايد در يك زمينه استوار بود و تا حصول نتيجه ادامه داد.

وي به مديران جهاد دانشگاهي مشهد توصيه كرد  روالی را که در پیش گرفته اید حفظ کنید و همين مسير را تداوم دهد و به اين سادگي دست از آرمان خود برندارد. اين مركز تا كنون موضوعات روز و نيازهاي حوزه هاي كشاورزي و محيط زيست را خوب تشخيص داده است و توصيه من اين است كه خط خود را تغيير ندهيد مگر اينكه دلايل بسيار محكمي براي اينكار داشته باشيد.»


|+| نوشته شده توسط ع. آرمينيان (Ph.D) در یکشنبه 25 مهر1389 و ساعت 13:53